ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਭਰ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹੀ—ਇਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਜੰਗੀ ਸਨ: 919 ਵਿੱਚ ਵੂਯੂ ਦੇ ਬੇੜੇ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਜਹਾਜ਼ ਸਾੜਨ ਲਈ “ਅੱਗ ਵਾਲਾ ਤੇਲ” ਵਰਤਿਆ, ਜੋ ਬਾਰੂਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਸੀ। 1945 ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ—ਉਸ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤਕਨੀਕੀ ਸਰਬੋਤਮਤਾ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਰਤੀਬ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਵੀ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਸ਼ਕਤੀ ਤਬਾਹੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਛਾਪੇਖ਼ਾਨੇ ਨੇ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਨੇ ਕੌਮੀ ਪਛਾਣਾਂ ਘੜੀਆਂ। ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੇ ਜਨਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਯਾਦ ਦੀ ਹੱਦ ਧੁੰਦਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਮੇਬਰੀ ਜਾਂ ਮਾਲਗੁਡੀ ਵਰਗੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਸਬੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜੀਵੰਤ ਲੱਗਣ ਲੱਗੇ।
ਵੈੱਬ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ: ਦਰਬਾਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਅਲਗੋਰਿਦਮ ਲਿਆ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਕੋ ਵਾਇਰਲ ਘਟਨਾ—ਸ਼ੇਰ ਸੈਸਿਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ—ਨੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਕਟ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਵ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚ ਲਿਆ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲੇ ਹਨ। ਸਮਾਰਟਫ਼ੋਨ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਦੁਨੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਵੀ ਉਸ ਬੱਚੇ ਤੱਕ ਉੱਨੀ ਹੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ—ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਵਪਾਰਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ।
ਇਹ ਅਸਮਾਨਤਾ ਹੀ ਅਸਲ ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਹੌਲੀ ਢਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਟਕਾਉਣ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਤੁਰੰਤ ਢਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਹੇਠਲੀਆਂ ਕੇਬਲਾਂ ਅਤੇ ਉਪਗ੍ਰਹਿ ਸਮੂਹ—Facebook ਦਾ 50,000 ਕਿਲੋਮੀਟਰ Project Waterworth, Starlink ਦੇ 7,600 ਉਪਗ੍ਰਹਿ, ਚੀਨ ਦਾ 13,000 ਉਪਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਾਲਾ SatNet, Amazon ਦਾ Project Kuiper—ਸਿਰਫ਼ ਕਨੈਕਟਿਵਿਟੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਧਿਆਨ ਉੱਤੇ ਖੇਤਰੀ ਦਾਅਵੇ ਹਨ।
ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸੰਚਾਰ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਚੋਣ ਸੁੰਗੜਦੀ ਹੈ। ਸਸਤੇ ਡਾਟੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਹੀ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਇਤਿਹਾਸ ਖ਼ੁਦ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ “ਬਹੁਤ ਵੰਡ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ” ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਬਣੇ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਹੁਣ ਹਥਿਆਰ ਬਣੇ ਮੀਮਾਂ ਅਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਘੇਰਿਆਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਹਨ।
ਸਾਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਕਨੈਕਟਿਵਿਟੀ ਸਾਨੂੰ ਹੋਰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਘੜੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਹਾਂ। ਪੱਟਾ ਅਦਿੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਬੰਧਨ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।