ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਪਰਮਾਣੂ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਕਗਾਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ—ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਊਬਨ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਤਣਾਅ ਸੀ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਡਰੋਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਉੱਡੀਆਂ, ਅਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਛੋਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।
“ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਜੰਗ-ਮੈਦਾਨ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਭੌਤਿਕ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਪਹਿਲੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਬਣਿਆ, ਇਹ ਟਕਰਾਅ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ—ਸਾਈਬਰ, ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਜੰਗ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਤੋੜ-ਫੋੜ, ਨਿਗਰਾਨੀ, ਪੁਲਾੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ। ਇਹ ਪੱਖ ਹੁਣ ਆਧੁਨਿਕ ਜੰਗ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇਗਾ।”
ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ
ਇਹ ਪਲ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਕਾ ਵੀ। ਪਹਿਲਗਾਮ ਹਮਲੇ ਮਗਰੋਂ ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਧੂ ਜਲ ਸੰਧੀ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਭੜਕਾਊ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪਰ ਅਕਸਰ ਅਣਗੌਲੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਪਾਣੀ ਦੀ ਟਿਕਾਊਤਾ ਦਾ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਰੂਪਾਂਤਰ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਜੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੀਤੀ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਰਣਨੀਤੀ ਵੱਲ ਸਰਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਟਕਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਵੀ ਉੱਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਜੰਗਬੰਦੀ ਕਰਵਾਈ, ਪਰ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਣਾਅ ਘਟਿਆ ਨਹੀਂ। ਅਲਗੋਰਿਦਮੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੰਜਣਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਿੱਤੀਆਂ—ਜਿੱਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋ-ਸਮਾਜਿਕ ਫੀਡਬੈਕ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾਈ ਰੱਖਿਆ।
ਜਦੋਂ ਡੇਗੇ ਗਏ ਡਰੋਨਾਂ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਲਬਾ ਨਾਗਰਿਕ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਆਮ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵਰਤੋਂਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੁਰਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਏਆਈ ਏਜੰਟ ਵਰਤੇ—ਵਿਕੇਂਦਰੀਕ੍ਰਿਤ ਰੱਖਿਆ ਖੁਫ਼ੀਆ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ, ਭਾਵੇਂ ਡਰਾਉਣੀ, ਤਬਦੀਲੀ। ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਬਲਾਕਚੇਨ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਹਥਿਆਰ ਸਪਲਾਈ ਲੜੀਆਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੌਕਸੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਰਸ਼ਵਾਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ।